Makas (spread) nedir? Döviz ve altında işlem maliyetinin açıklaması
Alış-satış farkı neden var, neden bazen açılır, hangi kanalda dar olur? Makası hesaplamanın ve azaltmanın pratik yolları.
Döviz bürosunun camında iki rakam yazar: alış ve satış. İkisi arasındaki farka makas ya da spread denir. Bu fark, bir para birimini alıp hemen geri satsan yaşayacağın kaybı verir — kur hiç değişmese bile.
Makas gizli bir ücret değildir; açıkça yazılıdır. Ama hesaba katılmadığında işlem maliyetini görünmez kılar.
Makas nasıl hesaplanır?
Makas (TL) = satış − alış
Makas oranı = (satış − alış) ÷ alış × 100
Yüzde cinsinden ifade etmek karşılaştırmayı mümkün kılar. 48,60 alış ve 48,70 satış veren bir dövizcide makas oranı yaklaşık %0,21'dir. Aynı gün başka bir yerde %0,45 görüyorsan, ikinci yer iki kat pahalıdır.
Güncel kurların makasını döviz sayfasında görebilir, ürün bazında altın sayfalarındaki makas oranına bakabilirsin.
Makas neden var?
Üç sebebi var ve üçü de meşrudur:
Hizmet bedeli. Kurum sana anında likidite sağlıyor: istediğin anda alıyor, istediğin anda satıyor. Bu hizmetin bir bedeli var.
Envanter riski. Dövizi ya da altını elinde tutan taraf, fiyat değişiminden zarar edebilir. Makas bu riskin karşılığıdır.
İşletme gideri. Kira, personel, güvenlik, sigorta, sistem maliyeti.
Makası ne genişletir?
Oynaklık. Fiyat hızla hareket ediyorsa envanter riski artar ve makas açılır. Sert hareket günlerinde dövizcilerin makasının genişlediğini görürsün.
Likidite azlığı. Az işlem gören para birimlerinde (örneğin Moldova leyi ya da Peru solu) makas, dolar ve eurodan çok daha geniştir. Alıcı bulmak zordur, bu da fiyata yansır.
İşlem tutarının küçüklüğü. Küçük tutarlarda sabit maliyetler oransal olarak büyür; birçok kurum küçük işlemlerde daha geniş makas uygular.
Zaman ve yer. Havalimanı, otel ve turistik bölge dövizcileri neredeyse her zaman en geniş makası uygular. Mesai dışı saatlerde de makas açılır.
Fiziki nakit talebi. Fiziki banknot, kaydî dövize göre daha pahalıdır: taşıma, sayma, sahtecilik kontrolü ve güvenlik maliyeti vardır.
Kanal kanal karşılaştırma
| Kanal | Makas eğilimi | Not |
|---|---|---|
| Serbest piyasa / döviz bürosu | Dar–orta | Rekabetin yüksek olduğu yerlerde en dar |
| Banka şubesi (nakit) | Orta–geniş | Nakit işleme maliyeti eklenir |
| Banka internet / mobil (kaydî) | Dar | Genellikle en uygun kanal |
| ATM döviz | Orta–geniş | Kolaylık bedeli |
| Havalimanı / otel | Çok geniş | Mecbur kalmadıkça kaçınılır |
| Kredi kartıyla yurt dışı harcama | Kur + komisyon | Banka kuru üzerine ek oran gelir |
Altında makas: ek bir kalem var
Dövizden farklı olarak altında işçilik de devreye girer. Bir bilezikte makas dar görünse bile, satın alırken ödenen işçilik bozdurmada geri gelmez. Yani altında gerçek işlem maliyeti = makas + geri ödenmeyen işçilik.
Bu iki kalemi birlikte hesaplayan bir araç var: altın bozdurma ve makas hesaplayıcısı.
Makası azaltmanın pratik yolları
- Yüzdeyi hesapla, rakama bakma. "10 kuruş fark" büyük ya da küçük değildir; oran belirler.
- İki üç yer karşılaştır. Aynı sokakta bile fark çıkar.
- Kaydî işlemi tercih et. Nakit banknota ihtiyacın yoksa mobil bankacılıktan işlem yapmak genellikle daha ucuzdur.
- Tek seferde yap. Aynı toplam tutarı beş parçaya bölmek, makası beş kez ödemek demektir.
- Oynak günlerde acele etme. Sert hareket anlarında makas geçici olarak açılır.
- Havalimanında sadece mecbur kaldığın kadarını boz. Gerisini şehir içinde.
Kart harcamalarında görünmeyen maliyet
Yurt dışında kartla ödeme yaparken uygulanan kur, bankanın kendi kurudur ve üzerine genellikle bir işlem komisyonu eklenir. Ayrıca satıcı "TL olarak ödemek ister misiniz?" diye sorarsa (dinamik kur dönüşümü), bu seçenek neredeyse her zaman daha pahalıdır — reddedip yerel para biriminde ödemek genelde daha uygundur.
Özet
Makas, döviz ve altın işlemlerinin gerçek fiyat etiketidir. Yüzde olarak hesaplamak, kanalları karşılaştırmak ve gereksiz işlem sayısını azaltmak, kur tahmini yapmadan maliyetini düşürmenin en somut yoludur.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi içermez.